De aprilvis is zijn onschuld verloren, en dat is de schuld van nepnieuws

Zoek niet verder. In het nieuwsaanbod van de dag, hier bij VRT NWS, zit nergens een aprilvis verscholen. Niet op radio en tv, niet online. In tijden van nepnieuws en gemanipuleerde informatie kan onze nieuwsdienst het zich niet meer veroorloven om een verzonnen verhaal de wereld in te sturen. 

analyse
Tim Verheyden
Tim Verheyden is reportagemaker en expert sociale media en fake news bij VRT NWS.

Het was, zoals bij vele andere nieuwsmedia, nochtans een jarenlange traditie: enkele dagen voor de grote dag op 1 april, zonderde een enkeling die daarvoor de hoogste universitaire studies had genoten, zich af op de hoogste verdieping van de omroep - meestal in de buurt van het indrukwekkende kantoor van de dienstdoende CEO, die zich voor één keer wel mocht moeien met wat er op de nieuwsvloer gebeurde - om op slinkse wijze een nieuwtje te bedenken dat van a tot z verzonnen was. En best ook van enig niveau, want aprilmoppen zijn vaak gewoon duffe verzinsels.

Er werd gevochten voor de job, heb ik me laten vertellen. Jan Becaus - in de huiskamers immer bekend om zijn sérieux - kampeerde dagenlang voor het lokaal van de redactieraad om meer dan één keer zijn naam te schrijven op de briefjes die in de grote bokaal ter lottrekking verdwenen. Jan smachtte naar die lichtheid die 1 april meebrengt. Bavo Claes wou dan weer zijn schrijverstalenten binnen de werkuren bijschaven, maar Jan op slinkse wijze verschalken was onbegonnen werk. Meestal werd uiteindelijk iemand opgevist uit de fameuze wachtkamer van Siegfried Bracke, die daar met zijn vingers zat te draaien. Niet Bracke natuurlijk, wel de opgeviste.

Potloden werden geslepen, verhalen verzonnen en in een wereld waarin nieuws alleen goedgekeurd door de openbare omroep tot bij u kwam, zat een grap verscholen.

En toen kwam 1 april 2001

Een collega herinnert zich 1 april 2001, een zaterdag. De openbare omroep bracht op radio en televisie, met de hulp van de toenmalige Antwerpse politiewoordvoerder, het verzonnen verhaal dat alle verkeersboetes lager dan 10.000 Belgische frank werden kwijtgescholden. Het was de tijd dat rijkswacht en politie een eengemaakte politiedienst werden en als cadeautje voor de burger was er deze toegift. Wie verkeersboetes had openstaan, moest zich aan een politiekantoor melden voor zondag 16 uur.

De nieuwsredactie kreeg boze telefoontjes uit politiezones die niet met de grap konden lachen, omdat er een lange rij wachtenden voor het commissariaat stond. De legende wil dat een furieuze moeder naar de redactie belde, omdat haar man, onderweg met het gezin naar Frankrijk, rechtsomkeer had gemaakt om zijn boetes in te leveren. De grap werd ingetrokken en gecorrigeerd. Aprilvissen leefden bij de openbare omroep voort tot 2014, maar de gloriedagen van de flauwe moppen waren toen al voorbij.

Nefast voor de geloofwaardigheid

Vandaag vindt u geen aprilvis meer bij VRT. In een wereld waarin de sociale media overspoeld worden door nepnieuws, valse verhalen, politieke propaganda en meningen die voor feiten worden aangenomen, kunnen we het ons niet meer permitteren om als openbare omroep een aprilvisje te droppen. Voor je het weet maakt zo'n aprilvis deel uit van de nieuwscyclus. Je zal maar pakweg een verhaal verzinnen dat er nog dit jaar een Europees paspoort komt en alle nationale identiteitskaarten verdwijnen. Voor je het weet gaan opiniemakers, politici of noeste Twitteraars met je verzonnen verhaal aan de haal. Aprilvissen kunnen misbruikt worden om er bewust valse informatie mee te verspreiden, om mensen verbaal aan te vallen of de geloofwaardigheid van een openbare omroep in vraag te stellen. 

Desinformatie kan zelfs doden

Volgens een onderzoek van de Europese Commissie zijn 8 op de 10 internetgebruikers online al misleidende informatie tegengekomen.  En die bewust misleidende informatie komt in allerlei vormen: nepaccounts op Twitter en Facebook, verzonnen nieuwsverhalen op even valse nieuwswebsites verspreid via Facebook Messenger of WhatsApp, gemanipuleerde foto's, video's en audio, uit de context getrokken nieuwsfeiten ten dienste van een politieke agenda, samenzweringvideo's op YouTube ..., de lijst is eindeloos lang.

Ook overheden doen mee. De propagandamachines van Rusland en China draaien overuren op de sociale media. Iran ziet de mogelijkheden van de nieuwe technologieën om snel en veel desinformatie te verspreiden. Zo vond nieuwsagentschap Reuters recent meer dan 70 websites die in 15 landen Iraanse propaganda verspreiden. De sites worden door meer dan een half miljoen mensen per maand bezocht, worden op sociale media actief gepromoot en hebben er intussen meer dan 1 miljoen volgers. De Filipijnse president Duterte heeft dan weer een leger aan internettrollen in dienst. In Brazilië betalen ondernemers gigantische geldsommen aan gespecialiseerde bedrijven om via valse verhalen, verspreid via WhatsApp, de verkiezingen te beïnvloeden. 

Er vallen ook slachtoffers. Vorig jaar zijn in India 30 mensen gedood door zogenoemde lynch mobs na geruchten over bendes die kinderen ontvoerden. Een lynch mob is een menigte die iemand wil doden zonder een proces, omdat ze geloven dat die persoon een misdaad heeft gepleegd.  Op de berichtendienst WhatsApp circuleerde een filmpje met beelden van een beveiligingscamera van de ontvoering van een kind door twee mannen op een motorfiets. Het bleek een uit de context getrokken video van een Pakistaanse overheidscampagne die net moest wijzen op meer aandacht voor de veiligheid van kinderen. De mensen die werden gedood, waren onschuldig, maar maakten door de hysterie geen schijn van kans.

De aprilvis is zijn onschuld verloren. Altijd zal er wel iemand zijn die de humor er niet van inziet, zich beledigd voelt of het nepnieuwtje misbruikt. 

Een uitzichtloze strijd

Het gevecht met nepnieuws, valse informatie en propaganda zou een makkie worden toen het fenomeen in de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 wereldwijd in opmars kwam. Het verspreiden van desinformatie is niet nieuw, maar boomde toen, omdat onder meer jongeren uit Macedonië zagen dat er veel geld mee te verdienen viel. Ook politieke groeperingen zagen dat je via sociale media echt wel mensen kon bespelen met valse informatie. Nieuwsmedia, techbedrijven en overheden smeedden plannen om de verspreiding van valse verhalen tegen te gaan. Maar de strijd is allesbehalve gestreden. De overwinning is zelfs helemaal nog niet in zicht.

Nepnieuws en valse verhalen als onderdeel van desinformatie­campagnes zijn een sluipend gif geworden. Ze maken genuanceerde debatten onmogelijk, ze beïnvloeden onze politieke processen en ze lokken polarisatie, haat en geweld uit. Desinformatie ondermijnt instellingen en het vertrouwen in de rechtsstaat, de politiek en de media. Op de hoogste niveaus, zoals bij de Europese Commissie en zelfs de Belgische Staatsveiligheid, wordt er aan de alarmbel getrokken. De Europese Commissie roept werkgroepen en experten samen om aanbevelingen en concrete acties te ondernemen om de strijd aan te gaan met desinformatie. De Franse president Emmanuel Macron wil dan weer een wet die het verspreiden van nepnieuws strafbaar maakt. Nieuwsredacties wereldwijd nemen specialisten en factcheckers in dienst om desinformatie te ontkrachten. En te midden van al die inspanningen worden de verspreiders van nepnieuws creatiever en de technieken vernuftiger.

Niets doen, daar doen wij dan weer niet aan mee

De aprilvis is zijn onschuld verloren. Altijd zal er wel iemand zijn die de humor er niet van inziet, zich beledigd voelt of het nepnieuwtje misbruikt. Dat is de tijdgeest. Wij bij VRT NWS passen even voor dit soort grapjes. We gaan u in tussentijd informeren over desinformatie. Als nieuwsdienst leggen we ook een zoektocht af in onze manier van omgaan met desinformatie. Vanaf welk moment ontkracht je valse verhalen zonder dat je ze zelf mee verspreidt? En is dat iets wat een nieuwsdienst wel moet doen?

"Als er vroeger berichten circuleerden die niet klopten, bij andere media of op het internet, dan zwegen we daarover in alle talen. Vandaag voelen we dat dat niet meer houdbaar is. We hebben als openbare omroep een taak om foute berichten te nuanceren of te ontkrachten", vertelt Liesbet Vrieleman, Directeur Informatie en Algemeen Hoofdredacteur van VRT NWS. 

Hoe we elkaar en de wereld zien, wordt vandaag voor een groot deel mee bepaald door berichten en meningen op sociale media. Een - letterlijk - kritische blik is meer dan nodig. En om toch met een knipoog te eindigen: dat stukje over Jan, Bavo en Siegfried was uiteraard maar een mopje. Het was Wim De Vilder die altijd die opdrachten tegen zijn zin kreeg. Toch goed terechtgekomen die jongen.

Bekijk de reportage over de aprilvissen uit "Karrewiet" hier:

Videospeler inladen...

Meest gelezen